5 lat czy 10 lat - jaki termin obowiązuje dziś
Od 1 stycznia 2012 r. należności z tytułu składek przedawniają się po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Wynika to z art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, nazywanej ustawą systemową. Wcześniej termin wynosił 10 lat.
Pytanie „5 lat czy 10 lat” wraca, bo wiele osób pamięta dawne zasady. Dziesięcioletni termin ma dziś znaczenie tylko przy rozliczaniu długów sprzed 2012 r., i to wyłącznie wtedy, gdy według niego przedawnienie nastąpiłoby wcześniej.
Przedawnienie składek ZUS dotyczy co do zasady całych należności z tytułu składek, a nie tylko samych składek. Zgodnie z art. 24 ust. 2 ustawy systemowej należą do nich:
- składki,
- odsetki za zwłokę,
- dodatkowa opłata wymierzona przez ZUS,
- koszty upomnienia i koszty egzekucyjne.
Koszty upomnienia i koszty egzekucyjne rządzą się własnymi zasadami, bo przepisów art. 24 ust. 4-6 się do nich nie stosuje. Obowiązek zapłaty kosztów upomnienia przedawnia się razem z wygaśnięciem należności, której dotyczyło upomnienie.
Zasada jest wspólna dla przedsiębiorcy płacącego składki za siebie i dla spółki zatrudniającej pracowników. Różni się tylko termin płatności. Dług w ZUS nie przedawnia się przy tym jako całość - każdy miesiąc ma własny termin.
Od kiedy liczyć termin przedawnienia składek ZUS
Bieg przedawnienia zaczyna się w dniu wymagalności, czyli w dniu następującym po terminie płatności składki. Terminy płatności określa art. 47 ust. 1 ustawy systemowej i zależą one od rodzaju płatnika:
- do 20. dnia następnego miesiąca - przedsiębiorcy będący osobami fizycznymi i pozostali płatnicy,
- do 15. dnia następnego miesiąca - płatnicy mający osobowość prawną, np. spółka z o.o.,
- do 5. dnia następnego miesiąca - jednostki budżetowe.
Przykład z datami
Przedsiębiorca nie zapłacił składek za marzec 2021 r. Termin płatności upływał we wtorek 20 kwietnia 2021 r., więc należność stała się wymagalna 21 kwietnia 2021 r. Jeżeli nic nie zawiesiło ani nie przerwało biegu, przedawniła się w kwietniu 2026 r.
W spółce z o.o. ta sama składka byłaby płatna do 15 kwietnia 2021 r. i wymagalna od 16 kwietnia. Pięć lat upłynęłoby również w kwietniu 2026 r., tyle że kilka dni wcześniej.
Kolejne miesiące mają własne daty. Zaległość z jednego roku bywa więc w części przedawniona, a w części nadal wymagalna. Zestawienie terminów dla kolejnych okresów zawiera poradnik o tym, jak sprawdzić zadłużenie w ZUS.
Szczegółowe zasady dla każdego z tych zdarzeń, razem z momentem końca zawieszenia, zebrano w zestawieniu tego, co zawiesza i przerywa bieg przedawnienia.
Długi sprzed 2012 r. i decyzje wobec osób trzecich
Zaległości z czasów terminu 10-letniego
Termin skróciła ustawa z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców. Jej art. 27 przewiduje, że do przedawnienia rozpoczętego przed 1 stycznia 2012 r. stosuje się nowe przepisy, a 5 lat liczy się od tej daty.
Jest jeden wyjątek. Jeżeli według dawnych przepisów, czyli po 10 latach, przedawnienie nastąpiłoby wcześniej, obowiązuje ten wcześniejszy termin.
W praktyce długi sprzed 2012 r. co do zasady przedawniły się najpóźniej z końcem 2016 r. Inaczej jest, gdy bieg był zawieszony lub przerwany, np. przez umowę ratalną, egzekucję z zawiadomieniem dłużnika albo upadłość.
Gdy w korespondencji z ZUS pojawiają się okresy sprzed kilkunastu lat, pomocne bywa omówienie tego, jak w praktyce wygląda przedawnienie zaległych składek ZUS.
Decyzja wobec członka zarządu lub następcy prawnego
Inaczej liczy się termin dla należności, za które ZUS w decyzji obciążył odpowiedzialnością osobę trzecią, np. członka zarządu spółki, albo następcę prawnego. Przedawniają się one po 5 latach od końca roku kalendarzowego, w którym wydano decyzję (art. 24 ust. 5d).
Decyzja wydana w 2024 r. oznacza więc, że termin zaczyna biec po 31 grudnia 2024 r. i co do zasady upływa z końcem 2029 r. Przesłanki takiej odpowiedzialności przedstawia tekst o tym, kiedy członek zarządu płaci za składki spółki.
| Rodzaj należności | Termin | Od kiedy liczony |
|---|---|---|
| Składki, odsetki, dodatkowa opłata | 5 lat | od dnia wymagalności |
| Należność z decyzji wobec osoby trzeciej lub następcy prawnego | 5 lat | od końca roku wydania decyzji |
| Należność, której przedawnienie rozpoczęło się przed 2012 r. | 5 lat albo 10 lat, jeśli upływa wcześniej | od 1 stycznia 2012 r. albo od wymagalności |
| Koszty upomnienia | jak należność objęta upomnieniem | wygasają razem z nią |
| Należność zabezpieczona hipoteką lub zastawem | nie przedawnia się | po 5 latach egzekucja tylko z zabezpieczenia |
Co dzieje się z długiem po przedawnieniu?
Przedawniona należność wygasa. Art. 31 ustawy systemowej odsyła m.in. do art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej, który wymienia przedawnienie wśród przyczyn wygaśnięcia zobowiązania.
Po upływie terminu ZUS nie ma więc podstaw, by dochodzić takiej należności w egzekucji ani potrącać jej ze świadczeń. Przedawnienie składek ZUS różni się przy tym od umorzenia, które jest decyzją ZUS i co do zasady wymaga całkowitej nieściągalności długu.
Umorzenie ma znaczenie przy zaległościach jeszcze nieprzedawnionych. Dla składek przedsiębiorcy na własne ubezpieczenia przewidziano osobny tryb (art. 28 ust. 3a), a ogólne przesłanki zebrano w tekście o tym, jakie są warunki umorzenia długu wobec ZUS.
Hipoteka i zastaw - wyjątek od reguły
Należności zabezpieczone hipoteką lub zastawem nie przedawniają się (art. 24 ust. 5). Po upływie terminu ZUS może je jednak egzekwować tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu, do wysokości zaległych składek i odsetek liczonych do dnia przedawnienia.
Dłużnik z hipoteką na rzecz ZUS nie odpowiada więc po 5 latach całym majątkiem, ale ryzyko utraty obciążonej nieruchomości pozostaje. Odsetki narosłe po dniu przedawnienia nie powiększają kwoty, którą ZUS może z niej uzyskać.
Upływ czasu ma też drugą stronę. Przedsiębiorca, którego składki się przedawniły, nie ma ich na koncie w ZUS, a to wpływa na prawo do świadczeń. Tę zależność omawia tekst o tym, czy przedawnione składki liczą się do emerytury.
Co zrobić, gdy ZUS ściąga dług, który mógł się przedawnić
Zadłużenie w ZUS rzadko przedawnia się w całości naraz. Częściej część miesięcy już wygasła, a część jest nadal wymagalna, bo w międzyczasie bieg był zawieszony. Dlatego pracę lepiej zacząć od dokumentów, a nie od przelewu.
- Ustalić okresy zaległości i terminy płatności każdej składki.
- Zebrać pisma z ZUS: upomnienia, zawiadomienia o zajęciach, umowy ratalne, informacje o potrąceniach.
- Policzyć 5 lat od wymagalności z uwzględnieniem zawieszeń i ewentualnej upadłości.
- Gdy trwa egzekucja administracyjna, rozważyć zarzut wygaśnięcia obowiązku (art. 33 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji).
- Wobec nieprzedawnionej części rozważyć raty, odroczenie lub wniosek o umorzenie.
Samo upomnienie i tytuł wykonawczy nie zatrzymują biegu terminu. Kolejność działań ZUS i moment, w którym można się bronić, przedstawia materiał o etapach od upomnienia do egzekucji.
Jeżeli zarzut okaże się zasadny, postępowanie egzekucyjne co do wygasłej należności podlega umorzeniu. Gdy ZUS ma inne zdanie, spór rozstrzygają daty, dlatego warto oprzeć się na pełnej historii konta i korespondencji.