Okres bez opłaconych składek a staż przedsiębiorcy
Zasadę określa art. 5 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (ustawy emerytalnej). Przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty płatników opłacających składki na własne ubezpieczenia i osób współpracujących nie uwzględnia się okresu, za który składki nie zostały opłacone.
Przepis działa także wtedy, gdy przedsiębiorca w tym czasie obowiązkowo podlegał ubezpieczeniom. Samo prowadzenie firmy i zgłoszenie do ZUS nie wystarczy. Liczy się zapłata.
Prawo do emerytury a jej wysokość
Art. 5 ust. 4 dotyczy ustalania prawa do świadczenia, czyli m.in. wymaganego stażu. Wysokość emerytury zależy natomiast od tego, co zapisano na koncie w ZUS, a u przedsiębiorcy zapisuje się składki wpłacone. Brak wpłat działa więc podwójnie.
Przedawnienie nie zmienia tego na korzyść. Niezapłacone składki ZUS przedawniają się po 5 latach od wymagalności i wtedy dług wygasa. Wraz z nim nie pojawiają się jednak żadne wpłaty, więc okres pozostaje nieopłacony.
Przy pytaniu o przedawnione składki ZUS a emeryturę bilans jest więc dla przedsiębiorcy niekorzystny. Dług znika, ale ani staż, ani zapis na koncie nie rosną.
Listę okresów bez wpłat dobrze jest sporządzić przed jakąkolwiek decyzją o dopłacie. Pomocne są informacje z ZUS o stanie konta oraz własne potwierdzenia przelewów z lat prowadzenia firmy.
Sposób liczenia terminu przedawnienia, wraz z zawieszeniami i wyjątkami, przedstawia omówienie przedawnienia składek. Znaczenie przerw w opłacaniu składek dla stażu pokazuje też tekst o tym, jak lata bez składek wpływają na staż.
Przedawnione składki ZUS a emerytura pracownika i przedsiębiorcy
Różnicę tworzy art. 40 ust. 1 ustawy systemowej. Na koncie ubezpieczonego, który nie jest płatnikiem, np. pracownika, ewidencjonuje się składki należne. U przedsiębiorcy i osoby współpracującej ewidencjonuje się składki wpłacone.
Pracownik nie ponosi więc skutków zaniedbań pracodawcy. Zgodnie z art. 40 ust. 1b na jego koncie zapisuje się także należne składki, które uległy przedawnieniu. Kapitał rośnie, nawet jeśli pracodawca nigdy ich nie zapłacił.
Przedsiębiorca jest jednocześnie ubezpieczonym i płatnikiem. Gdy nie płaci, na koncie nic się nie pojawia, a po przedawnieniu nie ma już długu, który mógłby spłacić w zwykłym trybie.
Te same zasady dotyczą osoby współpracującej z przedsiębiorcą. Na jej koncie także zapisuje się składki wpłacone, a nieopłacony okres nie liczy się przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty.
| Kwestia | Pracownik | Przedsiębiorca |
|---|---|---|
| Co trafia na konto | składki należne | składki wpłacone |
| Przedawnione składki | ewidencjonowane na koncie | brak zapisu |
| Art. 5 ust. 4 ustawy emerytalnej | nie dotyczy | okres bez wpłat się nie liczy |
| Kto odpowiada za zapłatę | pracodawca jako płatnik | sam przedsiębiorca |
| Wpłaty po wniosku o emeryturę | nie dotyczy | ewidencjonowane na koncie |
Wniosek jest prosty: przedawnienie składek ma skutki emerytalne przede wszystkim dla osób, które same były płatnikami.
Emeryt z długiem z dawnej działalności
Nieprzedawnione należności z tytułu składek ZUS może potrącać z emerytury lub renty (art. 24 ust. 2 ustawy systemowej). Dotyczy to również osób, które zamknęły firmę dawno temu, jeżeli zaległość nadal jest wymagalna.
Rozpoczęcie potrąceń zawiesza bieg przedawnienia. Zawieszenie trwa od pierwszego dnia miesiąca, w którym je rozpoczęto, do ostatniego dnia miesiąca, w którym je zakończono (art. 24 ust. 5b). Dług bliski przedawnienia może więc pozostawać wymagalny tak długo, jak trwają potrącenia.
Przykład: zaległość za marzec 2021 r. była wymagalna od 21 kwietnia 2021 r. Jeżeli ZUS rozpoczął potrącenia z emerytury w marcu 2026 r., bieg został zawieszony od 1 marca 2026 r., czyli zanim minęło 5 lat.
W takim przypadku należność może być potrącana dalej, a termin ruszy ponownie dopiero po zakończeniu potrąceń.
Potrącenia mają limity procentowe i kwotę wolną od potrąceń. Ich wysokość przedstawia opracowanie o tym, ile ZUS może potrącić z emerytury.
Należności przedawnione wygasły, więc nie powinny być potrącane. Gdy potrącenie obejmuje okresy starsze niż 5 lat od wymagalności, warto zestawić historię konta i zawieszeń, a następnie zwrócić się do ZUS na piśmie.
Zebranie potrzebnych dat ułatwia poradnik o tym, jak sprawdzić stan zadłużenia i korespondencję w eZUS.
Czy można zapłacić przedawnione składki?
Przedawniona należność wygasa (art. 31 ustawy systemowej w związku z art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej). Wpłata na taką należność nie jest więc spłatą długu, bo formalnie długu już nie ma.
Ustawa systemowa przewiduje, że nienależnie opłacone składki ZUS zalicza z urzędu na poczet zaległych lub bieżących składek, a gdy ich brak - na poczet przyszłych, chyba że płatnik złoży wniosek o zwrot (art. 24 ust. 6a).
Z przepisów nie wynika wprost, że wpłata za przedawniony okres zostanie zaksięgowana na ten okres i poprawi staż. Nie wynika też, że zostanie zwrócona. Sposób rozliczenia ocenia ZUS.
Wpłata nie odnawia przy tym wygasłego długu ani nie przywraca biegu terminu. Jeżeli ZUS zaliczy ją na inne należności, może natomiast zmniejszyć nieprzedawnioną część zadłużenia.
Inaczej jest ze składkami jeszcze nieprzedawnionymi. Te można opłacić, a u przedsiębiorcy na koncie ewidencjonuje się także składki opłacone po dniu złożenia wniosku o emeryturę (art. 40 ust. 1c pkt 2).
Jak ocenić, czy dopłata ma sens
Jednego wzoru nie ma, bo wiele zależy od wieku, historii ubezpieczenia i wysokości długu. Przy nieprzedawnionych składkach pomocne są pytania:
- czy brakujący okres jest potrzebny do uzyskania prawa do emerytury lub renty,
- ile lat zostało do wieku emerytalnego i jak wpłata zwiększy zapis na koncie,
- kiedy dla poszczególnych miesięcy mija 5 lat od wymagalności,
- jak duża część długu to odsetki za zwłokę,
- czy realna jest umowa ratalna z ZUS.
Dopłata nieprzedawnionych składek oznacza zwykle także odsetki za zwłokę. Ich podstawowa stawka wynosi 10,5% w skali roku (stan na październik 2026 r.), więc koszt rośnie z każdym miesiącem zwłoki.
Gdy długu nie da się spłacić od razu, umowa ratalna pozwala rozłożyć koszt w czasie, a przy okazji zawiesza bieg przedawnienia. Od składek rozłożonych na raty nie nalicza się odsetek od dnia następnego po wpływie wniosku.
Przy terminowych ratach i braku innych zaległości płatnik jest traktowany jak osoba bez zadłużenia.
Przy składkach przedawnionych pierwszym krokiem jest pisemne pytanie do ZUS o sposób zaksięgowania wpłaty. Bez odpowiedzi trudno ocenić, czy dopłata da jakikolwiek efekt w stażu lub w kapitale.
Co zawrzeć w pytaniu do ZUS
- okresy, których dotyczy planowana wpłata,
- prośbę o stanowisko, czy ZUS uznaje te należności za przedawnione,
- pytanie o sposób zaksięgowania wpłaty i jej wpływ na konto emerytalne,
- pytanie o zwrot, jeśli wpłata zostanie uznana za nienależną.
Odpowiedź ZUS warto zachować razem z potwierdzeniem wpłaty. Przyda się przy składaniu wniosku o emeryturę i przy ewentualnym sporze o to, jakie okresy uwzględniono.
O prawie do emerytury i jej wysokości rozstrzyga ZUS w decyzji, od której przysługuje odwołanie do sądu. Szersze tło przedstawia tekst o tym, jak zaległości przekładają się na wysokość emerytury.