Wiele osób zamyka działalność z długiem w ZUS i zakłada, że sprawa ucichnie, gdy przejdą na emeryturę. Jest odwrotnie - emerytura i renta to dla ZUS najłatwiejsze źródło odzyskania pieniędzy, bo to on sam je wypłaca. Przepisy wyznaczają jednak granice: określają, jaki procent świadczenia można zabrać i ile pieniędzy musi zawsze zostać do wypłaty. Znajomość tych granic pozwala sprawdzić, czy potrącenia są liczone prawidłowo, i zaplanować, jak je ograniczyć.
Potrącenie przez ZUS a egzekucja komornicza - dwie różne drogi
Zasady ściągania długów ze świadczeń określają art. 139-141 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ustawa rozróżnia dwie sytuacje, które w praktyce często się myli.
Potrącenie to sytuacja, w której ZUS sam zatrzymuje część świadczenia, bez tytułu wykonawczego i bez komornika. Zgodnie z art. 139 ust. 1 pkt 2c potrąceniu podlegają nieopłacone należności z tytułu składek, do których poboru ZUS jest obowiązany. Z kolei art. 24 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wskazuje, że należności z tytułu składek, czyli składki, odsetki, koszty egzekucyjne i koszty upomnienia oraz dodatkowa opłata, podlegają potrąceniu ze świadczeń wypłacanych przez ZUS albo egzekucji administracyjnej lub sądowej.
Egzekucja to ściąganie należności na podstawie tytułu wykonawczego, np. przez komornika sądowego albo w trybie administracyjnym. ZUS jako organ wypłacający świadczenie przekazuje wtedy zajęte kwoty organowi egzekucyjnemu. Tak ściągane są m.in. inne długi niż składki, np. kredyty czy należności podatkowe. Więcej o tym, skąd ZUS bierze uprawnienia do działania bez sądu, piszemy w artykule o tym, czy ZUS może zlecić egzekucję bez wyroku.
Ile można zabrać z emerytury lub renty - limity procentowe
Limity procentowe wynikają z art. 140 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zależą od tego, jaki dług jest ściągany i w jakim trybie:
- do 60% świadczenia - egzekucja świadczeń alimentacyjnych; ten sam limit dotyczy alimentów potrącanych na wniosek wierzyciela,
- do 50% świadczenia - potrącenia bez tytułu wykonawczego, w tym nieopłacone składki ZUS i nienależnie pobrane świadczenia; ten sam limit obowiązuje przy odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej lub podobnej placówce,
- do 25% świadczenia - egzekucja innych należności na podstawie tytułów wykonawczych.
Limit procentowy to jednak tylko jedna granica. Druga to kwota wolna, która musi pozostać do wypłaty bez względu na to, ile wynosi dług.
Kwoty wolne od potrąceń i egzekucji od 1 marca 2026 r.
Kwoty wolne nie są już liczone jako procent najniższej emerytury. Zgodnie z art. 141 ustawy o emeryturach i rentach z FUS są wyrażone kwotowo i co roku od 1 marca podlegają waloryzacji, a ich wysokość ogłasza Prezes ZUS. Od 1 marca 2026 r. obowiązują następujące kwoty:
| Rodzaj należności | Limit potrącenia lub egzekucji | Kwota wolna od 1.03.2026 |
|---|---|---|
| Alimenty | do 60% świadczenia | 849,42 zł |
| Składki ZUS i nienależnie pobrane świadczenia (potrącenie przez ZUS) | do 50% świadczenia | 1 121,28 zł |
| Inne należności egzekwowane z tytułu wykonawczego | do 25% świadczenia | 1 401,57 zł |
| Odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej i podobnych placówkach | do 50% świadczenia | 339,76 zł |
Przykład: świadczenie wynosi 2 242,56 zł, czyli dokładnie dwa razy tyle, ile kwota wolna przy potrąceniu składek. Przy zaległych składkach ZUS może zabrać 50%, czyli 1 121,28 zł - do wypłaty zostaje 1 121,28 zł, a więc dokładnie kwota wolna. Gdyby to samo świadczenie było zajęte przez komornika za inny dług z tytułu wykonawczego, limit 25% oznacza 560,64 zł, a do wypłaty zostaje 1 681,92 zł, czyli więcej niż kwota wolna 1 401,57 zł. Im niższe świadczenie, tym bardziej o wysokości potrącenia decyduje kwota wolna, a nie procent.
Jeśli potrącenia wydają się za wysokie albo egzekucja trwa mimo prób porozumienia, liczy się znajomość kroków możliwych na każdym etapie - od wniosku o układ ratalny po zatrzymanie postępowania egzekucyjnego ZUS i negocjowanie warunków spłaty.
Najniższa emerytura a dług w ZUS
Od 1 marca 2026 r. najniższa emerytura wynosi 1 978,49 zł brutto. Wiele osób zakłada, że najniższe świadczenie jest w całości chronione przed długami. Tak nie jest: przepisy nie wyłączają najniższej emerytury z potrąceń, a ochronę daje wyłącznie kwota wolna właściwa dla danego rodzaju należności.
W praktyce przy niskich świadczeniach ZUS może zabrać tylko nadwyżkę ponad kwotę wolną, nawet jeśli limit procentowy pozwalałby na więcej. Jeśli świadczenie jest niższe od kwoty wolnej, potrącenie w ogóle nie jest możliwe. Dług nie znika jednak z tego powodu - nadal rosną odsetki, a wierzyciel może szukać innych składników majątku, np. rachunku bankowego czy nieruchomości.
Dług składkowy ma też znaczenie dla samej wysokości świadczenia, bo nieopłacone składki nie trafiają na konto emerytalne. Ten wątek opisujemy szerzej w artykule dług w ZUS a emerytura.
Jak zatrzymać egzekucję lub ograniczyć potrącenia z emerytury
Najczęściej stosowaną drogą jest umowa z ZUS. Zgodnie z art. 29 ust. 1 i 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ZUS może na wniosek odroczyć termin płatności albo rozłożyć należność na raty. Od rozłożonych składek nie nalicza się odsetek od dnia następującego po dniu wpływu wniosku, jeśli umowa zostanie zawarta. Szczegóły opisujemy w poradniku o tym, jak działa układ ratalny z ZUS.
- Zawieszenie egzekucji - według art. 56 § 1 pkt 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji postępowanie egzekucyjne ulega zawieszeniu m.in. w razie rozłożenia należności na raty lub odroczenia terminu. Organ i egzekutor odstępują od czynności, gdy zobowiązany okaże dowód rozłożenia na raty (art. 45 § 1).
- Zarzut w sprawie egzekucji - zarzut wniesiony najpóźniej w ciągu 7 dni od doręczenia tytułu wykonawczego zawiesza postępowanie do czasu zawiadomienia o ostatecznym rozstrzygnięciu (art. 35 upea).
- Umorzenie należności - w szczególnych przypadkach ZUS może umorzyć należności z tytułu składek. Kiedy to możliwe, opisujemy w artykule o warunkach umorzenia długu ZUS.
Przedawnienie składek - 5 lat i jego wyjątki
Zgodnie z art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek przedawniają się po 5 latach od dnia, w którym stały się wymagalne. W przypadku emerytów to ważne, bo część długów pochodzi z działalności zamkniętej wiele lat wcześniej.
Trzeba jednak pamiętać o wyjątkach. Rozpoczęcie potrąceń ze świadczenia zawiesza bieg przedawnienia (art. 24 ust. 5b). Od dnia zawarcia umowy ratalnej do terminu płatności ostatniej raty przedawnienie również nie biegnie (art. 24 ust. 5a). Na bieg terminu wpływają też zabezpieczenia na majątku, np. hipoteka. Samo upłynięcie 5 lat od powstania długu nie oznacza więc automatycznie, że zaległość jest przedawniona - przed powołaniem się na przedawnienie warto przeanalizować historię sprawy.